|
|
Rize El Sanatları |
|
Ağaç İşleri ve Bitkisel Örücülük
Kullanılan malzemeler:
Kızılağaç (kızılçam), şimşir, ıhlamur, kestana, ceviz,
fındık, gürgen, erik, elma vb. gibi ağaçlar, çeşitli
metallerden yapılmış kuşak, çiviler; değişik bileşimli
tutkal ve boyalar. Beşik Dokumacılık Rize dokumaları bir renkli
(monokrom) ve birden fazla renkli (polikrom) dokumalar
olarak iki ana başlık altında ele alınabilir. Bir renkli
dokumalar kullanılan malzeme göz önüne alınarak kendi içinde
yalnız halk dilinde kendir ipi olarak isimlendirilen kenevir
ipiyle dokunanlar, yalnız pamuklu iplikle dokunanlar ve
kendir ipi, ipek iplik, pamuklu iplik bileşimleriyle dokunan
yörede melez olarak isimlendirilen dokumalar şeklinde
gruplandırılabilir. Fes rengi, siyah, sarı, beyaz renkli pamuk ipliklerle çözgüsü sarılan ve atkısı tek renk pamuk iplikle dokunan Makaslı Keşan atkılarının 20. yüzyılın ilk yarısında ipek iplikle yapılanlarına da rastlanmaktaydı. İpek iplik kullanımı açısından benzer bir durum futa peştamaller gibi çizgisel desenli dokunan ipek atkılar için söz konusuydu. 1988 yılında 20. yüzyılın ilk yarısından kalan, Rize'de ipek iplikle dokunmuş iki ucu turuncu ve sarı çizgisel bordürlü lacivert zeminli atkılar sandıklarda saklanmaktaydı.
|
|
|
|
Dokuma Bezeyici Sanatlar İşlemeler -Tenteneler -Oyalar
Yörede top iğne, şerit iğne olarak
isimlendirilen yuvarlak ve yassı iğnelerle kendir ve pamuklu
dokumalar yanısıra ipek üzerine vatel teli olarak
adlandırılan pamuklu iplik, ipek iplik ve metal ipliklerle
işlemeler yapılmaktadır. Gözlenen başlıca iğneler dokumanın
iplikleri sayılarak yapılan iğnelerden hesap iğnesi,
dokumanın iplikle sayılmadan iğnelerden kum işi, delik işi,
sarma, cambaz (sarhoş bacağı) çengelli (çengel iğnesi),
çapraz iğne (kaneviçe), kordon tutturma (tutturmalı)
iğnelerdir. Dikkati çeken işleme türleri ise yağdan
isimlendirilen yağlık, peşkir, seccade, bohça, namaz yağı,
yastık (seccade) olarak sıralanabilir. İşlemelerde seçilen
konular ise cazı gülü (yaban gülü), hamacuna (çilek)
kavlağan yaprağı, kerez (kiraz) vb. gibi bitkisel bezemeler,
cami, taka gibi nesneli bezemeler ve üçgen, kare,
dikdörtgen, daire vb. gibi geometrik bezemelerden
oluşmaktadır. Bir renkli ve birden fazla renkli işlemeler
olarak iki ana başlık altında kümelenen işlemelerde bir
renkli parçalarda altın ve gümüş rengi birden fazla renkli
parçalarda ise pembe, kırmızı, pepeçi rengi (bordo),
patlıcan rengi, turuncu, kahverengi, siyah, yeşil ve mavi
ile renklendirilmeler yapılmıştır. Canlı renkler ve sert
kontrastlarla renklendirilmiş, parçalarda stilizasyonlarla
biçimlendirmeler yapılmış ve genellikle antinaturalist bir
üslup uygulanmıştır. Bir grup çapraz iğne ile işlenmiş
örnekte tonlamalı renklendirilmelerle daha gerçeğe yaklaşan
naturalist biçimlendirmelere rastlanmaktadır.
Yörede ya mil olarak isimlendirilen
tığ kullanılarak 50-70 numara pamuklu ipliklerle delik
dolgu biçiminde oluşturulan trabzan adı verilen zincir
çekilerek ya da iğneyle çeşitli düğümler atarak yapılan
tenteneler ince örgüler alanında büyük bir zenginlik
arzetmektedir. Genellikle yatak takımlarına, peşkirlere,
bohçalara dikilen ya da tığla monte edilen tenteneler
arasında yastık geymesi olarak adlandırılan yastık
kılıfları hem işlemeleri hemde tenteneleriyle ilgi
çekmektedir. 2 ile 10 cm. arasında değişen genişliklerde
ince uzun şeritler biçiminde örülen tentelerin uzunluğu
takıldığı eşya türüne paralel olarak değişmektedir.
Tentenelerin 10 ile 30 cm. arasında genişlikleri değişen
ve perdelere de takılan çeşitlemeleri bulunmaktadır.
Diğerlerine kıyasla daha geniş bir bordür biçiminde örülen
tek renk beyaz tenteneler beyaz dokumadan yapılmış
perdelerin eteklerini süslemektedir.
Genişlikleri 1 ile 4 cm. arasında
değişen, daha ince ipliklerle örülen oyalara gelince
bunlar hem birden fazla renk çeşitlemeleriyle de
uygulanmaları hem bazen pul, boncuk kullanımı hem de bir
grubun üç boyutlu olmalarıyla tentenelerden ayrılmaktadır.
Temelde tenteneler gibi zincir çekilerek yapılan tığ
oyalarının kenar temizleme ve çembere oyayı bağlamak için
uygulanan zürafa adı verilen kenar temizleme iğneside
bulunmaktadır. Tentenelerden daha ince olan oyaların bir
grubunda süsleyici gereç olarak kullanılan irili, ufaklı
pullarıyla dikkat çekmektedir. Çemberleri süslemek
amacıyla tasarlanmış bu oyalar arasında Çamlıhemşin
çevresinde parapul olarak isimlendirilen pullu oyalar
tipiktir. Genellikle siyah ya da lacivert çemberleri
bezeyen bu oyalardan tırtıba ve bedal adıyla bilinenleri
ünlüdür. Pul kullanmadan yapılan birden fazla renkli
örnekleri arasında bazıları anlam yüklü bazıları bitkisel,
nesneli, figürlü ve geometrik bezemeleriyle göz
kamaştırmaktadır. Ya bir renkli ya birden fazla renkli
çemberleri çevçeveleyen oyaların benzer konularına
tentenelerde de rastlanmaktadır. El Örgüleri Değişik sayılarda şişle elde örülen koyun, keçi, teke ve oğlak vb. gibi hayvanlardan elde edilen yün ve kıl işleri Rize'de yapılmaktadır. Önceleri doğal boyalarla boyanmış yada natürel yün ve kıllardan elde eğrilerek uygulanan bu işlerin giderek ya fabrikasyon hazır yünden ya da sentetik elyaflı ipliklerden yapıldığı gözlenmektedir. Başlık, kazak, hırka, yelek, eldiven ve çorap türlerinden oluşan el örgülerinin arasında çoraplar fark edilmektedir. Ya bir renkli ya birden fazla renkli çoraplar kapsamında birden fazla renkli çoraplar çeşitlemeler içermektedir. Ya kısa ya uzun konçlu olarak yapılan çorapların beş şişle örülenleri ünlüdür. Hemşin, İkizdere ve Çamlı Hemşin başlıca üretim merkezleridir. Beş şişle örülen çoraplara burundan başlanmaktadır. Yüz, ters, lastik örgü, ilmek sarma çeşitlemeleriyle yapılan çoraplarda genellikle birden fazla iplikle çalışılmaktadır. Halk dilinde iki telli olarak isimlendirilen iki renk yünle örülenler yanısıra ikiden fazla renkle örülen on beş tele kadar sayısı artan örnekler de vardır. İlgi çeken bir grup da çalıklı adı verilen örerken iğne ardı iğnesi gibi nakışla uygulanmıştır. Örerken ipliği ilmeğin ön ve arka yüzünden geçilerek yapılan bu türde, örgü yünü yanısıra bazen ikinci bazen üçüncü, dördüncü renkte iplik kullanılmaktadır. Karadeniz'in başka merkezlerinde de örneğin Samsun'da da uygulanan bu çeşitlemenin görüntüsünden işleme izlenimi algılamaktadır.
Çoraplarda seçilen konular kirazlı,
başak, çiçek, laleli, mısır sırası, çam dalı, zampara
çiçeği, tiken yaprağı, sarmaşık vb. gibi bitkisel
bezemeler; tavuk ayağı, kuşlu, kanatlı, koç boynuzlu, uğur
böceği, kelebek (titer) vb. gibi figürle bezemeler; çatal,
kar tanesi, damlalı, süpürge, sepet vb. gibi nesneli
bezemeler; baklava, çengel, çubuklu, küp, yıldız vb. gibi
geometrik bezemeler ve aşık yolu, şaşırdı, gönül çengeli,
gözü yaşlı, gelin yanağı vb. gibi anlam yüklü bezemeler
olarak sıralanabilir. Ya yatay sular biçiminde farklı
sayıyla yüzeye yayılan ya çorabın ön yüzünde burundan
bileklik yoluyla konca kadar uzanan dikey bir kuşakla
bezenmiş örneklerin taban ünitesi geometrik çizgilerden
oluşan farklı bir desenle tasarlanmıştır ve topuk üstü
genellikle bir serpme motifle süslenmiştir. Yorgancılık
Rize'de yorgancılık açısından çok
zengin bir repertuvarla karşılaşılmaktadır. Rize'de merkez
çarşısında yirmiyi aşkın dükkanla Yorgancılar Çarşısı bu
konuda tanıklık etmektedir.
|
|
|
|
DİĞERLERİ Bakırcılık Rize bakırcılığının kazan, el leğeni, tas, gügüm, ibrik, bakraç, tava, süzgeç vb. gibi örnekleri genellikle dövme tekniğinin uygulandığını göstermektedir. Bakır külçeleri ya da levhaları çekiçleyerek uygulanan dövme tekniğiyle yapılmış bu parçalar arasında özellikle alt bağlantı yerlerindeki ince çekiç dövmeciliğiyle uygulanmış, geçme dövme tekniği sap ve kulplardaki perçinleme ve özellikle hamsi süzgeçlerindeki delik işçiliği fark edilmektedir. Bu arada bir grup su güğümünde karşımıza çıkan içine bazı maddeler yerleştirerek kapağın açılırken ses çıkarmasını sağlayan uygulamalara da rastlanmaktadır. On yıl öncesine kadar Bakırcılar Çarşısında çalışan bakır işi ustalarının yerinde bulunmadığı, artık aynı zamanda atölye olarak kullandıkları dükkanlarda yapının tabanına monte edilmiş farklı boyutlarda ahşaptan yapılmış tezgahlar önünde farklı boyut ve biçimlerdeki örslerle bakır levhaları çekiç ve tokmakla dövmedikleri görülmektedir. Bu arada bir yan dal olarak kalaycılığın az sayıda ustayla süregeldiği, mıhlama tavalarının artık etnografik malzeme olarak değerlendirildiği fark edilmektedir. Benzer durum teneke işleri ve demircilik içinde söz konusudur. Teneke İşleri- Demircilik
Teneke işlerinde de on yıl öncesine
kadar Rize Pazarında bulunabilen tenekeden yapılmış
fenerlerin kaybolduğu gözlenmektedir. Çayelinin
Tenekeciler Çarşısında yakın zamana kadar bulunabilen
fenerler teneke olarak isimlendirilen ince galvanizli
saçtan yapılmaktaydı. Gelberi ve likmen olarak açıkta
yanan türleri de bulunan fenerlerin üstündeki halka ile
asılan, üçgen prizma tepelikli ve kenarları camdan
yapılmış dikdörtgen gövdelikleri de vardı. Aydınlanmak
için balıkyağı yakılan fenerlerde sonraları gaz yağı
kullanılmaktaydı. Taş İşçiliği
Rize'nin taş işçiliği örnekleri
arasında pleki (peleki) adı verilen bir tür tandırların
ayrı bir konumu bulunmaktadır. Ekmek, hamsi vb. gibi
yiyecek maddelerini pişirmek için taştan yapılmış yuvarlak
ağızlı, yuvarlatılmış, oval gövdeli, düz kaideli küpler
tipiktir. Rize'de bulunan taş ocaklarından koparılan
karataş kitlesi önce içe doğru oyularak sonra dış yüzeyi
yuvarlatılarak oluşturulmaktadır. Koltuk, yarım koltuk,
çeyrek koltuk vb. gibi isimlerle bilinen çeşitli
boyutlarda örnekleri bulunan bu taş küplerin hamsi pleki
türlerinin kaidesinde hamsinin pişerken suyunun akmasını
sağlamak için açılmış bir delik bulunmaktadır.
Bir kaç terim...
Pullu : Pullu, peşkir veya
yağluk, kendir dokuma havlulara denir. Pullu, kendir
dokuma en yaygınçeyiz eşyasıydı. Pullunun dar kenarları
genellikle püskülle dokunurdu. Pullunun üzerlerinde ise
dokunurken veya sonradan ipek, renkli tellerle motifler
işlenirdi.
KAYNAKLAR : |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||
|
|