Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938’deki vefatının üzerinden 88 yıl geçti. Araştırmacı yazar Fatih Sultan Kar, Atatürk’ün Rize ile ilişkisini ve 1924 yılında gerçekleştirdiği ziyareti tarihi anlatımlar ve anekdotlar üzerinden ele aldı.
Kar’ın aktardığı bilgilere göre Atatürk, 29 Ağustos-18 Ekim 1924 tarihleri arasındaki sonbahar gezileri kapsamında, 17 Eylül 1924’te Rize’ye geldi. Atatürk’e ziyaretinde eşi Latife Hanım, Salih Bozok, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Ali Kılıç, Rauf Benli ve beraberindeki heyet eşlik etti.
Atatürk Rize’de törenlerle karşılandı
15 Eylül 1924’te Trabzon’a ulaşan Atatürk, iki gün sonra Hamidiye Zırhlısı ile Rize’ye hareket etti. Saat 18.00 sıralarında Rize’ye gelen Atatürk için kentte kapsamlı hazırlıklar yapıldı.
Şehir bayraklarla süslendi, geçiş güzergâhlarına halılar serildi. Hamidiye Zırhlısı ve beraberindeki savaş gemilerinden yapılan top atışlarıyla Atatürk selamlandı.
Kar’ın yazısında yer verdiği anlatıma göre, denizin dalgalı olması nedeniyle Atatürk’ü taşıyan motorun kıyıya yanaşmakta zorlandığı sırada, Müftü Mahallesi’nden 20 yaşındaki Hakkı Şentürk, Atatürk’ü sırtında karaya çıkarmak istedi.
Atatürk ise bu teklifi, “Bırakın ayaklarım memleketimin sularında ıslansın” sözleriyle geri çevirdi.
Rize’deki caddeye Cumhuriyet adının verilmesini istedi
Atatürk, iskelede kendisini karşılayan askerleri ve vatandaşları selamlayarak hükümet binasına geçti. Burada çeşitli kamu dairelerini ziyaret etti ve yetkililerden bilgi aldı.
Ziyareti sırasında Rize’de trafiğe açılan bir caddeye kendi adının verilmesi önerildi. Ancak Atatürk, caddenin adının “Atatürk” yerine “Cumhuriyet” olmasını istedi.
Kar’ın yazısında, Atatürk’ün Rize’deki temasları sırasında medreselerin yeniden açılmasını isteyen bir dilekçeyle de karşılaştığı aktarıldı. Atatürk’ün bu talebe karşı çıkarak eğitimde Cumhuriyet reformlarını savunduğu belirtildi.
Mataracı Mehmet Efendi’nin evinde konakladı
Atatürk, Rize ziyaretinde Milli Mücadele döneminde önemli görevler üstlenen Mataracı Mehmet Efendi’nin Müftü Mahallesi’ndeki evinde misafir edildi.
Kar’ın aktardığına göre Mehmet Efendi, Atatürk’e Rusya’dan aldığı bir kalpağı hediye etti. Atatürk de İstanbul’a döndükten sonra bu kalpakla çektirdiği imzalı fotoğrafını Mehmet Efendi’ye gönderdi.
Söz konusu fotoğrafın, günümüzde Atatürk Müzesi olarak hizmet veren tarihi evde sergilendiği belirtildi.
“Cumhuriyette angarya yoktur”
Fatih Sultan Kar’ın yazısında yer verdiği bir diğer olay ise Atatürk ile dönemin Rize Valisi Mehmet Hurşit Bey arasında geçen konuşma oldu.
Atatürk’ün kentte yapılan yolların nasıl tamamlandığını sorması üzerine valinin imece usulünü işaret ettiği, bunun üzerine Atatürk’ün vatandaşların kanunsuz şekilde çalışmaya zorlanamayacağını vurguladığı aktarıldı.
Atatürk’ün bu konuşmada, “Cumhuriyette angarya diye bir şey yoktur” ifadelerini kullandığı kaydedildi.
Atatürk 1923 yılında Rize'nin hemşehrisi oldu
Kar, Atatürk ile Rizeliler arasındaki ilişkinin Milli Mücadele yıllarına dayandığını belirterek, İpsiz Recep, Mataracı Mehmet Efendi, Ketencioğlu Yakup, Dursun Kaptan ve diğer Rizeli isimlerin Kurtuluş Savaşı sırasında üstlendikleri görevlere dikkat çekti.
Yazıda, Rizelilerin Milli Mücadele sonrasında Atatürk’e hemşehrilik teklifinde bulunduğu, Atatürk’ün de 20 Nisan 1923 tarihinde gönderdiği yazıyla bu teklifi kabul ettiği ifade edildi.
Atatürk’ün Rize hemşehriliği, dönemin gazetelerine de yansıdı. Konu, Rize Belediyesi tarafından yayımlanan açıklamalarda ve akademik çalışmalarda da yer aldı.
Rize Belediyesi+1
Rizelilerin Milli Mücadele'deki rolünü anlattı
Araştırmacı yazar Kar, Milli Mücadele döneminde Rizeli denizcilerin silah ve mühimmat taşınmasında görev aldıklarını belirtti.
Yazıda, Mataracı Mehmet Efendi ile Atatürk arasında geçtiği aktarılan bir konuşmaya da yer verildi. Atatürk’ün cepheye gitmesi durumunda kaç kişiyle kendisine katılacağını sorduğu Mehmet Efendi’nin, “Bi tüfeğum, bi da ben senun emrundeyiz paşam” yanıtını verdiği anlatıldı.
Kar, İpsiz Recep Reis’in de Milli Mücadele dönemindeki faaliyetlerine değinerek, savaş sonrasında siyasete girmeyi kabul etmediğine ilişkin anlatımı paylaştı.
Atatürk'ün Rize çayına katkısına değindi
Fatih Sultan Kar, yazısının son bölümünde Cumhuriyet döneminde Rize’de çay tarımının gelişimine de yer verdi.
Atatürk döneminde Rize’de çay üretiminin geliştirilmesi amacıyla çalışmalar yürütüldüğünü belirten Kar, 1938 yılında çay fidanlıklarıyla ilgili incelemeler için Rusya’ya iki görevli gönderildiğini aktardı.
Yazıda ayrıca 1947 yılında Rize’de ilk çay fabrikasının kurulduğu hatırlatılarak çay tarımının Cumhuriyet döneminde kentin ekonomik ve sosyal gelişiminde önemli bir yer edindiği vurgulandı.
Atatürk’ün 1924 yılında konakladığı Mataracı Mehmet Efendi’ye ait tarihi yapı ise bugün Atatürk Evi Müzesi olarak ziyaretçilerini ağırlıyor.
Araştırmacı yazar Fatih Sultan Kar, Atatürk’ün vefatının 88. yıl dönümü dolayısıyla hazırladığı yazıyla, Cumhuriyet’in kurucusunun Rize ziyareti ve Rizelilerle ilişkisine dair tarihi hatıraları yeniden gündeme taşıdı.
