Türkiye’de çay tarımına ilişkin çalışmaların geçmişi ise 1900’lü yılların başına kadar uzanıyor. 1917 yılında Batum ve çevresinde yapılan incelemeler sonrasında hazırlanan raporda, Doğu Karadeniz Bölgesi’nin çay yetiştiriciliğine uygun olduğu belirtildi. 1924 yılında çıkarılan 407 sayılı Kanun ile Rize ve Borçka’da çay yetiştiriciliği yasal güvence altına alınırken, çalışmaların yürütülmesinde Zihni Derin görevlendirildi.
İlk çay üretimi 1938’de gerçekleştirildi
Batum’dan 1937 yılında 20 ton, 1939 yılında 30 ton ve 1940 yılında 40 ton çay tohumu getirildi. Bölgede oluşturulan çay bahçelerinin ardından ilk yaş çay hasadı ve kuru çay üretimi 1938 yılında gerçekleştirildi. 1940 yılında çıkarılan 3788 sayılı Çay Kanunu ile çay tarımının yaygınlaştırılmasına yönelik yeni düzenlemeler hayata geçirildi.
Çaylık alanların ve üretimin hızla artmasıyla birlikte elde edilen yaş çayın sanayi tesislerinde işlenmesi ihtiyacı ortaya çıktı. Bu kapsamda 1947 yılında Rize’nin Fener Mahallesi’nde günlük 60 ton kapasiteli Merkez Çay Fabrikası işletmeye açıldı.
Fabrika sayısı hızla arttı
Çayın Doğu Karadeniz’de giderek daha geniş alanlarda yetiştirilmeye başlanmasıyla yaş çay işleme tesislerinin sayısı da arttı. 1973 yılında yaş çay işleme fabrikalarının sayısı 32’ye, 1985 yılında ise 45’e ulaştı. 2000 yılında Işıklı Çay Fabrikası’nın üretime başlamasıyla ÇAYKUR’un fabrika sayısı 46 oldu.
ÇAYKUR’un güncel stratejik planında ise kurumun faaliyetlerini Rize’de bulunan Genel Müdürlüğün yanı sıra 49 çay fabrikasıyla sürdürdüğü belirtiliyor. Fabrikalar Rize başta olmak üzere Doğu Karadeniz’in farklı noktalarında faaliyet gösteriyor.
Türkiye çayda ithalata bağımlılıktan çıktı
Türkiye’nin iç tüketimindeki çay ihtiyacı 1963 yılına kadar ağırlıklı olarak ithalat yoluyla karşılandı. Yerli üretimin artmasıyla birlikte 1963 yılından sonra iç tüketim talebi yurt içindeki üretimle karşılanmaya başlandı.
Türkiye’de çay tarımı ve sanayi faaliyetleri 1938-1948 yılları arasında Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu tarafından yürütüldü. 1949-1973 yılları arasında ise süreç Tekel Genel Müdürlüğü ile Tarım Bakanlığı işbirliğinde devam etti.
Çay Kurumu 1973’te faaliyete geçti
Çay sektöründeki faaliyetlerin tek çatı altında yürütülmesi amacıyla 1971 yılında 1497 sayılı Çay Kurumu Kanunu çıkarıldı. Kurulan Çay Kurumu Genel Müdürlüğü, 1 Mart 1973 tarihinden itibaren fiilen faaliyete geçerek daha önce Tekel Genel Müdürlüğünün yürüttüğü çay işletmeciliği görevlerini devraldı.
Kurum, 1983 yılında yapılan düzenlemeyle Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, kısa adıyla ÇAYKUR adı altında yeniden yapılandırıldı. Daha sonraki süreçte 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamına alınan kuruluş, 1994 yılında İktisadi Devlet Teşekkülü statüsüne geçti. ÇAYKUR’un Ana Statüsü ise 20 Aralık 1996 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
1984’te özel sektörün önü açıldı
1973-1984 yılları arasında çay işleme faaliyetlerinde devlet tekeli sürerken, 1984 yılında çıkarılan 3092 sayılı Çay Kanunu ile çay tarımı, yaş çayın işlenmesi ve çay ürünlerinin satışı serbest bırakıldı. Düzenlemeyle gerçek ve tüzel kişilerin yaş çay işleme ve paketleme fabrikaları kurabilmesinin ve yaş çayı doğrudan üreticiden satın alabilmesinin önü açıldı.
Böylece Türkiye çay sektöründe kamu kuruluşu ÇAYKUR’un yanı sıra özel sektör fabrikalarının da faaliyet gösterdiği yeni bir dönem başladı.
ÇAYKUR Türkiye Varlık Fonu’na devredildi
ÇAYKUR, 26 Kasım 2002 tarihinde Tarım ve Köyişleri Bakanlığının ilgili kuruluşu haline getirildi. Kurum, 5 Şubat 2017 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 2017/9756 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Türkiye Varlık Fonu’na aktarıldı.
Rize’nin Fener Mahallesi’nde 1947 yılında günlük 60 ton kapasiteyle başlayan çay fabrikacılığı, geçen yıllarda artan üretim alanları ve yeni tesislerle büyüyerek Doğu Karadeniz’in en önemli tarımsal sanayi faaliyetlerinden biri haline geldi.
