Kafkasya, Rusya ve diğer Sovyet cumhuriyetlerinden gelen kişiler, beraberlerinde getirdikleri çeşitli ürünleri Rize'nin farklı noktalarında satmaya başladı.
Kentte ilk olarak Devlet Hastanesi bölgesinde açılan pazar ardından Ekrem Orhon Mahallesinde kuruldu. Rus Pazarı son olarak Çarşı Mahallesi Sahilinde kurulurken oyuncak, fotoğraf makinesi ve hediyelik eşya başta olmak üzere çeşitli ürünler satılıyordu.
1988'de başlayan hareketlilik kısa sürede büyüdü
Sarp Sınır Kapısı'nın açılmasıyla bölgeye gelenlerin sayısı birkaç yıl içerisinde hızlı biçimde arttı.
Rize'yi de etkileyen Sarp hareketliliğine ilişkin kaynaklarda, sınır kapısından giriş yapan kişi sayısının 1988'de 356 iken 1989'da 11 bin 18'e, 1990'da yaklaşık 143 bine, 1991'de 532 bine ve 1992'de 818 bine kadar çıktığı kayıtlarda yer alıyor.
TBMM'de 1992 yılında yapılan görüşmelerde Sarp üzerinden gelen kişilerin başlangıçta turistik amaçlı hareket ettiği, Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında ise bu hareketliliğin ticari niteliğe dönüştüğü ve “bavul ticareti” olarak adlandırılan yeni bir ticaret biçiminin geliştiği kaydedildi.
Rize sokakları ticaret alanına dönüştü
Bavul ticaretiyle gelenlerin taşıdıkları ürünleri doğrudan kent içinde satmaya başlaması üzerine Rize'de farklı noktalarda pazarlar ortaya çıktı.
Ürünlerin kalite bakımından çok yüksek olmamasına rağmen piyasa fiyatlarının altında satılması, pazarlara olan ilgiyi artırdı.
Pazarların müşterileri yalnızca Rize merkezden oluşmuyordu. İlçelerden ve çevre köylerden gelenlerin yanı sıra Doğu ve Güneydoğu Anadolu'dan da alışveriş için Rize'ye gelenler bulunuyordu.
Bu durum Rize'nin ticari hareket alanını da genişletti.
Otel ve lokanta sayısı arttı
Bu dönemde Rize'de yalnızca pazar esnafı değil, hizmet sektörü de hareketlendi.
Sarp'tan gelenlerin kentte oluşturduğu hareketlilik nedeniyle çok sayıda otel ve lokantanın açıldığı, deri konfeksiyon sektöründe de önemli artış yaşandığı belirtiliyor.
Ancak ilk dönem bavul ticaretinin önemli özelliği gelenlerin temel amacı ülkelerine mümkün olduğunca fazla dövizle dönmekti. 1992-1993 dönemindeki saha araştırmalarında, bazı bavul tüccarlarının kendi yiyeceklerini yanlarında taşıdığı, araçlarında veya otobüslerde kaldığı, buna rağmen özellikle kış aylarında küçük oteller ve lokantalardan yararlandığı aktarılıyor.
“Rus Pazarı” aslında yalnızca Ruslardan oluşmuyordu
Dönemin yaygın adı “Rus Pazarı” olsa da pazarlarda bulunanların tamamı Rus değildi.
Araştırmalarda, eski Sovyetler Birliği'nin farklı bölgelerinden gelen Gürcü, Azeri, Kırgız, Türkmen ve diğer topluluklardan kişilerin de bu ticari hareketliliğin parçası olduğu belirtiliyor. “Rus Pazarı” adı zaman içerisinde bu geniş coğrafyadan gelen bavul tüccarlarının tamamını ifade eden genel bir isim haline geldi.
Eski Sovyet cumhuriyetlerindeki ekonomik ve hukuki değişikliklerin yanı sıra Türkiye'deki ticaret koşullarının değişmesi etkili oldu.
Türkiye genelinde bavul ticaretinin en önemli merkezlerinden biri olan Laleli'de de 1998 Rusya ekonomik krizinin ardından ciddi düşüş yaşandığı akademik çalışmalarda belirtiliyor.
Bu değişim Rize'deki pazarların niteliğini de dönüştürdü.
Rus Pazarı, 2006'da artık “Çin Pazarı”ydı
Bavul ticaretinin yoğun olduğu dönemde “Rus Pazarı” olarak şekillenen seyyar satış yerleri zaman içerisinde “Çin Pazarı”na dönüşmüştü.
Rusya'dan gelen ucuz ürünlerin yerini Çin malları almış, pazarlardaki yoğunluk da ilk dönemlere göre ciddi biçimde azalmıştı. Buna rağmen piyasada bulunmayan bazı yedek parçalar ve pratik ürünler nedeniyle pazarlara sınırlı ilginin sürdüğü belirtiliyordu.
2006'ya gelindiğinde Rize'de “Rus Pazarı” ismi yaşamaya devam etse de pazarı ortaya çıkaran Rus bavul ticareti büyük ölçüde sona ermişti.
Son perde: Sahildeki Rus Pazarı kaldırıldı
Rus Pazarı'nın Rize merkezdeki son dönemine ilişkin en önemli kayıt, dönemin Belediye Başkanı Halil Bakırcı'nın 12 Temmuz 2008'de yaptığı açıklama.
Bakırcı, belediye başkanlığındaki dördüncü yılını değerlendirirken, sahil alanındaki Rus Pazarı ile derme çatma pazar yerlerini kaldırdıklarını açıkladı.
20 yıllık Rus Pazarı kronolojisi
1988: Sarp Sınır Kapısı açıldı; bavul ticaretinin temelleri atıldı.
1989-1990: Sovyet coğrafyasından gelenlerin sayısı hızla arttı, Rize'de bavul ticareti yaygınlaştı.
1991-1993: Hareketliliğin en yoğun dönemi. Rize'de Rus Pazarı olarak adlandırılan satış alanları oluştu; esnaf, otel, lokanta ve diğer hizmet sektörleri hareketlendi.
1990'ların ortası: Bavul ticaretindeki yoğunluk gerilemeye başladı.
1998 sonrası: Rusya'daki ekonomik kriz ve ticaret koşullarındaki değişimle bavul ticareti daha da zayıfladı.
2005: Kasım ayında Rus Pazarı'nın yıkımına başlandı.
2006: Rize'deki Rus Pazarı eski özelliğini kaybetti; alanlarda ağırlıklı olarak Çin malları satılmaya başladı.
2008: Belediye Başkanı Halil Bakırcı döneminde sahildeki Rus Pazarı ve pazar yerleri kaldırıldı.
